Czasowniki mówią o czynnościach, stanach i procesach. Odpowiadają na pytania: co robi?, co się z nim dzieje?
Czasownik odmienia się przez: osoby, tryby, liczby, strony, czasy i rodzaje.
Posiada aspekt. W zdaniu pełni funkcję orzeczenia.
Czasowniki osobowe i nieosobowe
- Czasowniki osobowe zawierają informację o osobie. Osoba ujawnia się w końcówce czasownika (końcówce koniugacyjnej), np. piszę (ja piszę), tańczą (oni tańczą).
- Czasowniki nieosobowe
a) bezokoliczniki, np. piec, wziąć, paść, znaleźć.
b) formy bezosobowe zakończone na -no, -to, np. wezwano, zarządzono.
c) imiesłowy, np. zrobiony, zdobyty.
d) formy zwrotne z zaimkiem „się”, np. robi się.
Odmiana przez osoby i liczby
| Osoba | Liczba pojedyncza | Liczba mnoga |
|---|---|---|
| 1. osoba | (ja) gram | (my) gramy |
| 2. osoba | (ty) grasz | (wy) gracie |
| 3. osoba | (on/ona/ono) gra | (oni/one) grają |
💡 Sprawdź też
Koniugacja to odmiana czasownika przez osoby, liczby, czasy, tryby, rodzaje i strony. Sprawdź, jakie typy koniugacji występują w języku polskim
Sprawdź typy koniugacji
| Typ koniugacji | 1. osoba lp. | 2. osoba lp. | Przykłady czasowników |
|---|---|---|---|
| I koniugacja | -ę | -esz | pisać (piszę, piszesz), nieść (niosę, niesiesz) |
| II koniugacja | -ę | -isz lub -ysz | robić (robię, robisz), słyszeć (słyszę, słyszysz) |
| III koniugacja | -am | -asz | czytać (czytam, czytasz), grać (gram, grasz) |
| IV koniugacja | -em | -esz | jeść (jem, jesz), wiedzieć (wiem, wiesz) |
Odmiana czasowników przez czasy
Czasownik odmienia się także przez czasy: przeszły, teraźniejszy i przyszły. Ten ostatni może mieć formę prostą (jeden wyraz) i złożoną.
| Czas przeszły | grałem |
|---|---|
| Czas teraźniejszy | gram |
| Czas przyszły prosty | zagram |
| Czas przyszły złożony | będę grał |
To że mamy w polszczyźnie dwie formy czasu przesłego: prostą i złożoną, wynika bezpośrednio z aspektu czasowników. Czasowniki dokonane stanowią czas przyszły prosty, z kolei w czasie przyszłym złożonym mamy do czynienia z czasownikami niedokonanymi. W zależności od aspektu czasownika zmienia się również intencja czasownika, którego używamy.
| Rodzaj czasu przyszłego | Rodzaj czasownika (aspekt) | Na czym się skupiamy? | Przykład |
|---|---|---|---|
| Prosty (jeden wyraz) | Dokonany (czynność się skończy) | Na rezultacie i finale czynności. | Zrobię zakupy. / Przeczytam książkę. |
| Złożony (dwa wyrazy) | Niedokonany (czynność trwa) | Na procesie, trwaniu lub powtarzalności. | Będę robił zakupy. / Będę czytać. |
Odmiana czasownika przez tryby
Rodzaje trybów:
- Oznajmujący
- Rozkazujący
- Przypuszczający
| Tryb oznajmujący | Tryb przypuszczający | Tryb rozkazujący |
|---|---|---|
| sprzątam | sprzątałabym | sprzątaj |
| bawisz się | bawiłbyś się | baw się |
| gra | grałoby | graj |
Rodzaje czasownika
Czasowniki odmieniają się przez rodzaje w czasie przeszłym, przyszłym złożonym, a także w trybie przypuszczającym.
| Liczba | Rodzaj | Czas przeszły | Czas przyszły | Tryb przypuszczający |
|---|---|---|---|---|
| Pojedyncza | Męski | ja grałem | będę grał | grałbym |
| Pojedyncza | Żeński | ja grałam | będę grała | grałabym |
| Pojedyncza | Nijaki | grało | będzie grało | grałoby |
| Mnoga | Męskoosobowy | graliśmy | będziemy grali | gralibyśmy |
| Mnoga | Niemęskoosobowy | grałyśmy | będziemy grały | grałybyśmy |
*Rodzaj męskoosobowy stosuje się, gdy wśród wykonawców czynności jest jeden mężczyzna lub chłopiec.
Rodzaj niemęskoosobowy stosuje się, gdy wykonawcy czynności składają się z samych kobiet, dzieci, zwierząt, roślin lub rzeczy.
Strony czasownika
Czasownik występuje w trzech stronach, które służą do wyrażania stosunku pomiędzy podmiotem a czynnością.
- Strona czynna (podmiot jest wykonawcą czynności),
np. Tata myje samochód. - Strona bierna (podmiot jest przedmiotem czynności),
- np. Samochód jest myty przez tatę.
- Strona zwrotna (podmiot jest odbiorcą i wykonawcą czynności),
- np. Tata myje się. (Tata wykonuje i odbiera czynność)
Czy od wszystkich czasowników można utworzyć stronę bierną?
To pytanie często pojawia się wśród uczniów i często budzi wiele emocji oraz nietuzinkowych doświadczeń, ponieważ błędnie utworzona strona bierna zazwyczaj staje się przyczyną wielogodzinnych eksperymentów słowotwórczych w sali zajęć.
Nie wszystkie czasowniki posiadają stronę bierną. Zanim postaramy się je nieco uporządkować, sprawdźmy jednak, jak zachowuje się czasownik przechodni.
Kolumb odkrył Amerykę. 👉Ameryka została odkryta przez Kolumba.
Odkryć to czasownik przechodni.
Jan Kochanowski napisał cykl trenów. 👉 Cykl trenów został napisany przez Jana Kochanowskiego.
Napisać to czasownik przechodni.
Zatem zróbmy eksperyment. Jak będzie brzmiała strona bierna czasowników: biec, jechać, dzwonić, kierować, żyć? No właśnie… Czas na małe uporządkowanie.
Oto najczęstsze typy czasowników, które są zawsze lub prawie zawsze nieprzechodnie:
1. Wszystkie czasowniki z zaimkiem „się” (zwrotne)
Zaimek się blokuje możliwość dodania kolejnego dopełnienia w bierniku.
- Cieszyć się, śmiać się, kąpać się, biegać się (niepoprawne).
2. Czasowniki oznaczające stan lub proces (bez obiektu działania)
- Istnienie i trwanie: być, żyć, umierać, istnieć, trwać.
- Pozycja ciała: stać, siedzieć, leżeć, wisieć.
- Stany fizjologiczne i psychiczne: spać, czuwać, chorować, tęsknić, milczeć.
3. Czasowniki oznaczające ruch i przemieszczanie się
- Iść, biec, jechać, lecieć, płynąć, skakać, wracać.
4. Czasowniki łączące się z innymi przypadkami niż biernik
Jeśli czasownik wymaga dopełnienia w celowniku (komu? czemu?) lub narzędniku (kim? czym?), automatycznie jest nieprzechodni.
- Z celownikiem: pomagać (komuś), ufać, doradzać, dziękować.
- Z narzędnikiem: kierować (samochodem), rządzić, gardzić.
- Z dopełniaczem: szukać (czegoś), unikać, bać się.
Aspekt czasowników
Ze względu na aspekt czasowniki dzielimy na dokonane i niedokonane.
Przykład czasowników niedokonanych: czytać, pisać, oglądać. Informują, że dana czynność nie jest dokończona, jest w trakcie lub w toku.
Przykład czasowników dokonanych: przeczytać, napisać, pooglądać. Informują, że czynności, które trwały zostały zakończone lub zakończą się w przyszłości.
