Zdania złożone podrzędnie – czym są?
Zdanie złożone podrzędnie to takie zdanie, w którym jedno zdanie składowe zależy od drugiego.
❗Mamy więc dwa elementy:
1. zdanie nadrzędne — ważniejsze, zadaje pytanie,
2. zdanie podrzędne — odpowiada na pytanie i bez zdania nadrzędnego po prostu brzmi niepełnie (dziwnie).
👉 Przykład:
Wiem, że jutro będzie kartkówka.
Zdanie nadrzędne: Wiem (o czym? – pytanie)
Zdanie podrzędne: że jutro będzie kartkówka (odpowiedź)
Jak rozpoznać zdanie złożone podrzędnie?
Zdanie podrzędnie złożone można rozpoznać właśnie dzięki temu, że jedna część zdania określa drugą (tylko jedna część jest samodzielna, a nie dwie jak w przypadku zdań złożonych współprzędnie). Oprócz tego zdanie podrzędne łączy się z nadrzędnym za pomocą określonych spójników i zaimków względnych.
Przypomnij sobie charakterystyczne spójniki dla zdań współrzędnie złożonych, żeby uporządkować sobie wiedzę z poprzednich lekcji: Zdania złożone współrzędnie.
Krok po kroku rozpoznajemy zdanie złożone podrzędnie
Najpierw szukamy orzeczeń. Jeśli są dwa orzeczenia, wiemy, że mamy do czynienia ze zdaniem złożonym. To jeszcze nie wszystko, ponieważ trzeba rozeznać, czy będzie to zdanie współrzędnie, czy podrzędnie złożone.
Dlatego z pomocą przychodzą zaimki i spójniki charakterystyczne dla zdań podrzędnie złożonych. Ponadto dzięki regularnym ćwiczeniom wyrobimy sobie intuicję potrzebną do rozstrzygania, czy dwa zdania składowe mogą funkcjonować samodzielnie, czy jedno określa drugie.
Przechodzimy zatem do pytań pomocniczych dla zdań podrzędnie złożonych. Zrobimy to całościowo, omawiając również rodzaje zdań.
Rodzaje zdań podrzędnie złożonych
1. Zdanie podrzędne podmiotowe
Pełni funkcję podmiotu, a więc odpowiada na pytania: kto?, co?
Przykład:
👉 Nie błądzi ten, kto pyta.
👉 Co się stało, to się nie odstanie
👉 Kto nie ryzykuje, ten nie pije szampana.
2. Zdanie podrzędne orzecznikowe
Pełni funkcję orzecznika, a więc odpowiada na pytania: kim jest?, czym jest?, jaki jest?
Przykład:
👉 Problem jest taki, że nikt nie przeczytał lektury.
👉 Koń jest taki, jaki jest.
*zdanie podrzędne orzecznikowe stosunkowo rzadko pojawia się na egzaminach/sprawdzianach:)
3. Zdanie podrzędne dopełnieniowe
Pełni funkcję dopełnienia, a więc odpowiada na pytania przypadków zależnych: kogo? czego? komu? czemu? kogo? o kim? o czym?
Przykład:
👉 Wiem, że egzamin zaczyna się o dziewiątej.
👉 Wiem, że nic nie wiem.
👉 Przejmuj się tylko tym, na co masz wpływ.
👉 Myślę o tym, co będzie jutro
4. Zdanie podrzędne przydawkowe
Pełni funkcję przydawki, a więc określa rzeczownik. Odpowiada na pytania: jaki? jaka? jakie? który? czyj?
Przykład:
👉 Uczeń, który powtarzał materiał, napisał sprawdzian spokojnie.
👉 Krowa, która dużo ryczy, mało mleka daje.
5. Zdanie podrzędne okolicznikowe
Pełni funkcję okolicznika, a więc określa okoliczności czynności: czas, miejsce, sposób, przyczynę, cel, warunek, skutek albo przyzwolenie.
Odpowiada na pytania: czas (kiedy? odkąd? jak długo?), miejsce (gdzie? skąd? dokąd?), sposób (jak? w jaki sposób?), przyczyna (dlaczego? z jakiego powodu?), cel (po co? w jakim celu?), warunek (pod jakim warunkiem?), skutek (z jakim skutkiem?), przyzwolenie (mimo czego? pomimo czego?).
Przykład:
👉 Kuj żelazo, póki jest gorące.
👉 Gdzie kucharek sześć, tam nie ma co jeść.
👉 Jak sobie pościelisz, tak się wyśpisz.
👉 Nie poszedłem na trening, ponieważ źle się czułem.
👉 Milcz, aby cię uważano za mądrego.
👉 Gdyby kózka nie skakała, toby nóżki nie złamała.
👉 Chociaż padał deszcz, poszliśmy na spacer.
Tabela: szybkie rozpoznawanie zdań podrzędnych
| Typ zdania podrzędnego | Pytanie | Przykład |
|---|---|---|
| Podmiotowe | kto? czego? | Kto się uczy, ten zdaje spokojniej. |
| Orzecznikowe | jaki jest? kim jest? czym jest? | Prawda jest taka, że trzeba ćwiczyć. |
| Dopełnieniowe | kogo? czego? komu? o czym? | Wiem, że dasz radę. |
| Przydawkowe | jaki? który? czyj? | Zeszyt, który leży na biurku, jest mój. |
| Okolicznikowe czasu | kiedy? | Gdy wrócę, zadzwonię. |
| Okolicznikowe miejsca | gdzie? | Idę tam, gdzie jest spokojnie. |
| Okolicznikowe sposobu | jak? | Zrób to tak, jak umiesz. |
| Okolicznikowe przyczyny | dlaczego? | Zostałem w domu, ponieważ chorowałem. |
| Okolicznikowe celu | po co? | Uczę się, żeby zdać egzamin. |
| Okolicznikowe warunku | pod jakim warunkiem? | Jeśli powtórzysz, zapamiętasz. |
| Okolicznikowe skutku | z jakim skutkiem? | Tak krzyczał, że stracił głos. |
| Okolicznikowe przyzwolenia | mimo czego? | Chociaż było późno, czytał dalej. |
Najczęstsze spójniki i zaimki w zdaniach podrzędnych
Zdania podrzędne często zaczynają się od takich wyrazów:
- że
- żeby
- aby
- bo
- ponieważ
- gdy
- kiedy
- jeśli
- jeżeli
- chociaż
- choć
- który
- która
- które
- gdzie
- dokąd
- skąd
- jak
- ile
- kto
- czy
❗Ale uwaga: sam wyraz nie wystarczy. Trzeba zadać pytanie. Spójnik to tylko sygnał.
Miniściąga przed egzaminem ósmoklasisty
- Znajdź orzeczenia.
- Podziel wypowiedzenie na zdania składowe.
- Ustal, które zdanie zadaje pytanie.
- Sprawdź, które zdanie odpowiada.
- Nazwij typ zdania podrzędnego po pytaniu.
- Wstaw przecinki między zdaniami składowymi.
- Przy zdaniu wplecionym pamiętaj o dwóch przecinkach.
