Rzeczowniki oznaczają osoby, przedmioty, zwierzęta, rośliny, zjawiska, czynności i pojęcia. Odpowiadają na pytania: kto? co?
Rzeczowniki odmieniają się przez liczby i przypadki. Mają ustalony rodzaj, ale nie odmieniają się przez rodzaje.
W zdaniu może pełnić funkcję podmiotu, dopełnienia, przydawki, okolicznika i orzecznika.
Rodzaje rzeczownika
- męski (ten) – samochód, pan, jeż
- żeński (ta) – pani, truskawka, radość
- nijaki (to) – dziecko, słońce, istnienie
Odmiana rzeczowników przez przypadki i liczby
Tak wygląda standardowa odmiana rzeczownika przez przypadki liczby, którą nazywa się deklinacją.
| Przypadek | Męski (L.p.) | Żeński (L.p.) | Nijaki (L.p.) | Męskoosobowy (L.mn.) | Niemęskoosobowy (L.mn.) |
| Mianownik (M.) kto? co? | kogut | kura | pisklę | koguty | kury |
| Dopełniacz (D.) kogo, czego? | koguta | kury | pisklęcia | kogutów | kur |
| Celownik (C.) komu? czemu? | kogutowi | kurze | pisklęciu | kogutom | kurom |
| Biernik (B.) kogo? co? | koguta | kurę | pisklę | koguty | kury |
| Narzędnik (N.) z kim? z czym? | kogutem | kurą | pisklęciem | kogutami | kurami |
| Miejscownik (Ms.) o kim? o czym? | kogucie | kurze | pisklęciu | kogutach | kurach |
| Wołacz (W.) o! | kogucie | kuro | pisklę | koguty | kury |
Jak zapamiętać wszystkie przypadki? Warto zastosować w tym wypadku technikę polegającą na ułożeniu zdania, w którym pierwsze litery wyrazów odpowiadają literom zagadnienia, które chcemy przyswoić.
- Mianownik, Dopełniacz, Celownik, Biernik, Narzędnik, Miejscownik, Wołacz
- Mama dała córce banana nadziewanego musem wiśniowym.
Co się dzieje w trakcie odmiany rzeczownika?
Popatrz jeszcze raz na powyższą tabelę deklinacyjną. W tym momencie warto wspomnieć o bardzo istotnej rzeczy, a mianowicie o zmianie formy rzeczowników, która zachodzi w trakcie odmiany.
W mianowniku wyraz Kogut ma końcówkę zerową. Następnie w czasie deklinacji te końcówki są bardzo różne:
M. kogut
D. kogut-a
C. kogut-owi
B. kogut-a
N. kogut-em
Ms. kogu-cie
I to właśnie w tym momencie rozpoczyna się rozróżnienie na temat i końcówki wyrazowe, które szerzej poznasz na zajęciach ze słowotwórstwa.
Rzeczowniki nieregularne – czyli ciekawe wyjątki w odmianie
W języku polskim jest dużo wyjątków od ustalonych reguł. Również, a być może przede wszystkim, tyczy się to rzeczowników. Sprawdź najciekawsze rzeczowniki o nieregularnej odmianie.
- rzeczowniki, które mają wyłącznie liczbę pojedynczą (singularia tantum): młodzież, powietrze, poświęcenie, kasza, odzież, szkło;
- rzeczowniki, które mają wyłącznie liczbę mnogą (pluralia tantum): ferie, spodnie, nożyczki, drzwi, skrzypce, urodziny, perfumy;
- rzeczowniki odmieniające się jak przymiotniki: leśniczy, przełożony, woźny;
- rzeczowniki nieregularne: rok-lata, człowiek-ludzie;
- rzeczowniki nieodmienne: kakao, menu, kiwi, boa, zoo;
- rzeczowniki nieodmienne w liczbie pojedynczej, ale odmienne w liczbie mnogiej: muzeum, liceum, archiwum
- rzeczowniki, które mogą przyjąć dwie formy w niektórych przypadkach (spuścizna po liczbie podwójnej w języku polskim): ręka -> ręku, ręce lub oko -> oczy, oka;
- rzeczowniki występujące w dwóch rodzajach gramatycznych (tu pomaga kontekst): gapa -> ten gapa, ta gapa (w zależności od płci gapy😉)
- rzeczowniki mające dwie formy rodzajowe: rodzynek-rodzynka, podkoszulek-podkoszulka, klusek-kluska, skwarek-skwarka.
